(Nie)stabilna linia orzecznicza TSUE
W dniu 19 listopada 2026 r. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wydał wyrok w połączonych sprawach C-239/25 i C-355/25, które, co do zasady, dotyczyły uprawnienia konsumenta do wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego i konsekwencji tej spłaty, dla rozliczenia się stron umowy. Aby zrozumieć istotność tego rozstrzygnięcia dla praktyki obrotu kredytowego, należy zaprezentować stan prawny i cofnąć się do roku 2019 i … innego orzeczenia TSUE, które zapadło na tle podobnego stanu faktycznego.
Marcin Czugan, radca prawny, prezes Związku Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce (ZPF)
Zgodnie z art. 49 ust. 1 polskiej ustawy o kredycie konsumenckim („u.k.k.”) „w przypadku spłaty całości kredytu przed terminem określonym w umowie, całkowity koszt kredytu ulega obniżeniu o te koszty, które dotyczą okresu, o który skrócono czas obowiązywania umowy, chociażby konsument poniósł je przed tą spłatą”. Przepis art. 49 ust. 1 u.k.k. stanowi implementację art. 16 ust. 1 Dyrektywy 2008/48/WE z 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki („CCD”), który stanowi, iż „Konsument ma prawo w każdym czasie spłacić w całości lub w części swoje zobowiązania wynikające z umowy o kredyt. W takich przypadkach jest on uprawniony do uzyskania obniżki całkowitego kosztu kredytu, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy”.
Przepis art. 16 ust. 1 CCD (podobnie jak przepis polskiej ustawy, art. 49 ust. 1 u.k.k.) na początku nie budził większych wątpliwości interpretacyjnych co do rodzajów kosztów, które podlegają obniżeniu, w sytuacji, w której klient spłaca wcześniej kredyt. Przyjmowano, że skoro ustawodawca unijny wskazuje, że obniżka całkowitego kosztu kredytu obejmuje te odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy, to a contrario te odsetki i koszty, które dotyczą okresu sprzed wcześniejszej spłaty (ściślej – kiedy konsument spłacał kredyt w terminach i w wysokości wskazanej w umowie), nie podlegają zwrotowi.
Sytuacja się zmieniła w roku 2019. W dniu 11 września 2019 roku Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-383/18 dokonał rewolucyjnej interpretacji art. 16 ust. 1 CCD stwierdzając, iż „art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 w sprawie umów o kredyt konsumencki należy interpretować w ten sposób, że prawo konsumenta do obniżki całkowitego kosztu kredytu w przypadku wcześniejszej spłaty kredytu obejmuje wszystkie koszty, które zostały nałożone na konsumenta”. Trybunał uznał, że niezależnie, czy koszt poniesiony przez konsumenta miał charakter jednorazowy (np. związany z czynnościami przygotowawczymi do zawarcia umowy), podlega on (proporcjonalnemu) zwrotowi konsumentowi, stosowanie okresu, o jaki skrócono czas obowiązywania umowy. Znamienne jest to, że TSUE w swoich rozważaniach analizował różne wersje językowe CCD, z których również rysował się wyraźny podział na koszty związane z okresem, o który skracamy umowę na skutek wcześniejszej spłaty i te koszty, które nie dotyczą tego okresu. Jednakże skonstatował te rozważania stwierdzeniem, iż „niemniej, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, przy dokonywaniu wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi” (motyw nr 26 wyroku C-383/18). Jako, że celem regulacji jest zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów, to należy abstrahować od brzmienia przepisu, tylko uzasadnić wykładnię contra legem.
Skutki dla rynku finansowego okazały się być bardzo dotkliwe, gdyż konsekwencją wyroku TSUE był nie tylko „automatyzm” zwrotu wszystkich kosztów przy wcześniejszej spłacie, ale również konieczność cofnięcia się i rozliczenia spłat tych kredytów, które dokonywane były w inny sposób.
Po wyroku TSUE, w czasie, kiedy interpretacja art. 16 ust. 1 CCD była już ustalona, do Trybunału została skierowana sprawa C-555/21, w której Trybunał miał odpowiedzieć, czy w przypadku wcześniejszej spłaty kredytu hipotecznego, działa taki sam mechanizm, o którym orzekł TSUE w wyroku C-383/18. Należy wskazać, że przedmiotem rozważania Trybunału był art. 25 ust. 1 Dyrektywy 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi (MCD), który brzmi: „Państwa członkowskie zapewniają, by konsument miał prawo do pełnego lub częściowego wywiązania się ze swoich zobowiązań na mocy umowy o kredyt przed wygaśnięciem tej umowy. W takich przypadkach konsument jest uprawniony do uzyskania obniżki całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta, na którą składają się odsetki i koszty przypadające na pozostały okres obowiązywania umowy.” Zauważyć należy, że przepis art. 25 ust. 1 MCD i art. 16 ust. 1 CCD mają tożsamy zakres normatywny i są niemal identyczne w brzmieniu.
Tym razem jednak, Trybunał odpowiadając na zadane pytanie skonstatował, iż „Art. 25 ust. 1 dyrektywy 2014/17 w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, w myśl którego prawo konsumenta do obniżki całkowitego kosztu kredytu w przypadku wcześniejszej spłaty tego kredytu obejmuje wyłącznie odsetki i koszty, których wysokość jest zależna od okresu obowiązywania umowy o kredyt”. W tym wyroku TSUE wskazał, że odsetki i koszty, których wysokość nie jest zależna od okresu obowiązywania umowy o kredyt, nie podlegają zwrotowi. Orzecznicza schizofrenia Trybunału nie znajdowała żadnego racjonalnego uzasadnienia, ale powodowała ogromne konsekwencje dla rynku finansowego i samych konsumentów. Firmy musiały nauczyć się funkcjonować w niezrozumiałym dualizmie regulacyjnym i dostosować się do sprzecznych ze sobą wyroków TSUE.
Tymczasem na gruncie przepisów prawa włoskiego dotyczącego kredytu konsumenckiego zawisła sprawa, w której sąd doszedł do wniosku, że te wspominane dwa wyroki TSUE są jednak ze sobą sprzeczne i należy zastanowić się, czy na gruncie CCD wyrok nie powinien jednak być analogiczny do tego zapadłego na gruncie MCD. W ten sposób spór został przeniesiony na poziom TSUE, który ponownie przenalizował przepisy CCD w kontekście wcześniejszej spłaty kredytu w połączonych sprawach C-239/25 i C-355/25. Tym razem jednak TSUE oparł swoje rozstrzygnięcie na kwestii informacyjnej i skonstatował, iż „art. 16 ust. 1 dyrektywy 2008/48 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie wykładni przepisów krajowych, zgodnie z którą w przypadku przedterminowej spłaty kredytu prawo konsumenta do obniżenia całkowitego kosztu kredytu obejmuje jedynie koszty wynikające z umowy o kredyt, które zależą od okresu obowiązywania umowy o kredyt, jeżeli uregulowanie to nakłada na kredytodawcę przed zawarciem umowy obowiązki informacyjne dotyczące podziału kosztów nałożonych na konsumenta, pozwalające mu na ustalenie, czy koszty te zależą od tego okresu.”
Parafrazując treść tego rozstrzygnięcia – jeśli konsument jest należycie poinformowany, iż dany koszt jest jednorazowy i nie jest związany z okresem obowiązywania umowy o kredyt, to nie podlega zwrotowi, w przypadku wcześniejszej spłaty kredytu. Nie działa więc żaden „automatyzm” zwrotu, a decyzję co do tego czy koszt podlega zwrotowi, czy też nie (ściślej – czy obniża całkowity koszt kredytu), zależy od tego czy dany koszt jest związany z okresem, o który skrócono umowę i czy klient został o tym należycie poinformowany.
Wyrok TSUE w połączonych sprawach C-239/25 i C-355/25 otwiera więc nowy rozdział w dyskusji o rozliczeniach finansowych wcześniejszej spłaty kredytu konsumenckiego i stanowi zmianę dotychczasowej linii orzeczniczej Trybunału. Niezależnie od przyjętego kierunku w tej konkretnej sprawie, musi niepokoić niestabilność orzecznicza TSUE, którego wyroki mają ogromny wpływ na rynek finansowy i jego uczestników. Skutki finansowe orzeczeń TSUE dla podmiotów rynku finansowego w całej Europie potrafią być dramatyczne, a fakt całkowitej zmiany linii orzeczniczej stawia pod znakiem zapytania, czy wyroki tego Trybunału powinny pełnić tak istotną funkcję w wykładni przepisów prawa europejskiego.
kontakt dla mediów
Agnieszka Frąckowiak
media@zpf.pl
tel: +48 58 302 92 05
tel: 798 792 868
informacje o firmie
***
Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce (wcześniej Konferencja Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce) powstał 27 października 1999 roku i obecnie skupia ponad 110 przedsiębiorstw z wielu sektorów polskiego rynku finansowego, w tym bankowości, zarządzania wierzytelnościami, pośredników finansowych, instytucji pożyczkowych, zarządzających informacją gospodarczą, odwróconej hipoteki w modelu sprzedażowym, fintech. Jest największą multisektorową organizacją podmiotów rynku finansowego w Polsce.
Od ponad 25 lat ZPF działa na rzecz rozwoju rynku finansowego w Polsce i podnoszenia standardów etycznych w branży, występuje aktywnie jako partner społeczny w procesach legislacyjnych, a także reprezentuje polskie instytucje finansowe w UE. ZPF to członek dwóch organizacji samorządowych na szczeblu europejskim: EUROFINAS (European Federation of Finance House Associations), zrzeszającej instytucje związane z rynkiem kredytu konsumenckiego w Europie oraz FENCA (Federation of European National Collection Associations), która reprezentuje interesy sektora zarządzania wierzytelnościami w Europie.
ZPF ma w swoim dorobku badawczym kilkaset raportów branżowych. Jest też organizatorem kongresów, webinarów i innych inicjatyw dla branży finansowej.
http://www.linkedin.com/company/zpf
kontakt dla mediów
Agnieszka Frąckowiak
media@zpf.pl
tel: +48 58 302 92 05
tel: 798 792 868
informacje o firmie
***
Związek Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce (wcześniej Konferencja Przedsiębiorstw Finansowych w Polsce) powstał 27 października 1999 roku i obecnie skupia ponad 110 przedsiębiorstw z wielu sektorów polskiego rynku finansowego, w tym bankowości, zarządzania wierzytelnościami, pośredników finansowych, instytucji pożyczkowych, zarządzających informacją gospodarczą, odwróconej hipoteki w modelu sprzedażowym, fintech. Jest największą multisektorową organizacją podmiotów rynku finansowego w Polsce.
Od ponad 25 lat ZPF działa na rzecz rozwoju rynku finansowego w Polsce i podnoszenia standardów etycznych w branży, występuje aktywnie jako partner społeczny w procesach legislacyjnych, a także reprezentuje polskie instytucje finansowe w UE. ZPF to członek dwóch organizacji samorządowych na szczeblu europejskim: EUROFINAS (European Federation of Finance House Associations), zrzeszającej instytucje związane z rynkiem kredytu konsumenckiego w Europie oraz FENCA (Federation of European National Collection Associations), która reprezentuje interesy sektora zarządzania wierzytelnościami w Europie.
ZPF ma w swoim dorobku badawczym kilkaset raportów branżowych. Jest też organizatorem kongresów, webinarów i innych inicjatyw dla branży finansowej.
http://www.linkedin.com/company/zpf