101. rocznica odsłonięcia Grobu Nieznanego Żołnierza

2 listopada 1925 roku, dokładnie 101 lat temu, w Warszawie odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza. W kolumnadzie Pałacu Saskiego spoczęły szczątki bezimiennego obrońcy Ojczyzny. Nie znano jego nazwiska i nie wiedziano kim był. Wiadomo było tylko jedno: oddał życie za Polskę.

Idea oddawania hołdu nierozpoznanym żołnierzom narodziła się po tragedii I wojny światowej. Wojna pozostawiła po sobie nie tylko zniszczone miasta i miliony ofiar, lecz także tysiące poległych, których nazwisk nigdy nie udało się ustalić. Symboliczny grób jednego z nich miał odtąd przypominać o wszystkich, którzy zginęli bezimiennie, daleko od domu i najbliższych. Pierwszy taki monument powstał w 1920 roku w Paryżu, a wkrótce podobne miejsca pamięci zaczęto tworzyć również w innych państwach.

W odrodzonej po 123 latach niewoli Polsce potrzeba stworzenia takiego symbolu była szczególnie silna. Niepodległość nie została przecież podarowana. Wywalczyły ją kolejne pokolenia powstańców, legionistów, żołnierzy i ochotników. Wielu z nich zginęło bez mogiły, bez krzyża i bez pożegnania.

W 1923 roku powołano komitet odpowiedzialny za budowę pomnika. Rok później 2 grudnia 1924 r., gdy u stóp pomnika księcia Józefa Poniatowskiego na placu Saskim pojawiła się anonimowo ufundowana płyta z napisem:„Tu spoczywają zwłoki nieznanego żołnierza poległego za Ojczyznę”. Ten spontaniczny gest stał się świadectwem potrzeby społecznej i przyspieszył przygotowania do utworzenia narodowego miejsca pamięci. Pole bitwy, z którego miały pochodzić szczątki bezimiennego bohatera, wybrano drogą losowania. Los wskazał Lwów, miasto będące symbolem walki o granice odrodzonej Rzeczypospolitej. Na Cmentarzu Obrońców Lwowa wydobyto trzy trumny. Wyboru jednej z nich dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa, matka poległego żołnierza, którego mogiły nigdy nie odnaleziono. Reprezentowała w tej chwili wszystkie polskie matki, które utraciły swoich synów i nie wiedziały, gdzie zostali pochowani.

Wybrany żołnierz był młodym ochotnikiem. Jego szczątki przewieziono ze Lwowa do Warszawy, a 2 listopada 1925 roku, w obecności najwyższych władz państwowych i wojskowych, duchowieństwa oraz delegacji z całego kraju, złożono je pod płytą opatrzoną słowami:

„TU LEŻY ŻOŁNIERZ POLSKI POLEGŁY ZA OJCZYZNĘ”

Uroczystość stała się jednym z najważniejszych wydarzeń w życiu odrodzonej Rzeczypospolitej. Bezimienny żołnierz przestał symbolizować tylko jedną ofiarę wojny. Stał się reprezentantem wszystkich, którzy na przestrzeni wieków oddali życie za wolność Polski.

W grudniu 1944 roku niemieccy żołnierze wysadzili Pałac Saski. Z monumentalnego gmachu pozostały jedynie fragmenty kolumnady osłaniającej Grób Nieznanego Żołnierza. To, co miało zostać unicestwione wraz z miastem, przetrwało jako niemy świadek niemieckiego barbarzyństwa i symbol niezniszczalności polskiej pamięci. W 1946 roku Grób został odbudowany w formie trzech zachowanych arkad.

Dziś płonie przed nim wieczny znicz, a żołnierze pełnią nieprzerwaną wartę honorową. Umieszczone wokół tablice przypominają miejsca walk polskiego oręża z wielu stuleci. Spotykają się tutaj różne pokolenia, doświadczenia i drogi prowadzące do wolności: od dawnych bitew Rzeczypospolitej, przez powstania narodowe i walkę o granice, po tragedię II wojny światowej. Grób Nieznanego Żołnierza nie jest jednak wyłącznie wojskowym monumentem. Jest sercem polskiej pamięci. Przypomina, że za każdą datą, bitwą i zwycięstwem kryją się konkretni ludzie. Mieli rodziny, plany i marzenia. Lecz gdy Ojczyzna ich potrzebowała, byli gotowi stanąć w jej obronie. Nie znamy imienia żołnierza spoczywającego pod kamienną płytą. I właśnie dlatego może on nosić imiona wszystkich poległych. Tych znanych z podręczników oraz tych, po których nie zachowało się zdjęcie, list ani oznaczona mogiła.

W 101. rocznicę odsłonięcia Grobu Nieznanego Żołnierza pochylmy głowy przed tymi, którzy odeszli bezimiennie, ale nigdy nie zostali zapomniani. Nie znamy ich nazwisk. Nie odnaleźliśmy wszystkich mogił. Nie zdołamy opowiedzieć każdej historii. Możemy jednak pamiętać.