Uroczystość 17 września w Zamku Królewskim w Warszawie. Hołd dla kustosza, który zginął, ratując dzieła sztuki

17 września o godzinie 11.15, jak co roku, w Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się uroczystość upamiętniająca Kazimierza Brokla – kustosza, który zginął, ratując zamkowe zbiory w czasie niemieckiego ostrzału połączonego z atakami lotniczymi we wrześniu 1939 roku. Dyrekcja Zamku, pracownicy instytucji i zaproszeni goście złożyli kwiaty przy obelisku w pobliżu Bramy Grodzkiej, w miejscu pierwszego pochówku kustosza. Tegoroczne obchody miały dodatkowy wymiar – sala konferencyjna Zamku otrzymała imię Kazimierza Brokla.

Uroczystość upamiętniająca śmierć Kazimierza Brokla, organizowana w ramach inicjatywy „Kustosze kustoszowi”, ma wieloletnią tradycję. Od 1984 roku każdego 17 września przed symbolicznym postumentem przy Bramie Grodzkiej pracownicy Zamku oddają hołd kustoszowi, który do końca pozostał wierny swojej misji ochrony narodowego dziedzictwa i zginął na posterunku, ratując zamkowe zbiory. Przedstawiciele Zamku w tym samym dniu odwiedzają także Cmentarz Wojskowy na Powązkach, aby złożyć kwiaty i zapalić znicze na  jego grobie.

Symboliczna godzina

17 września 1939 roku o godzinie 11.15 zatrzymały się wskazówki zamkowego zegara. Tego  dnia w wyniku niemieckiego ostrzału połączonego ze zmasowanymi nalotami, płonęły hełmy wież zegarowej i władysławowskiej, dach nad Salą Senatorską i Salą Balową. Natychmiast podjęto akcję gaszenia ognia i ratowania dzieł sztuki. Zabezpieczaniem zbiorów kierował kustosz Kazimierz Brokl. Gdy wynosił dzieła sztuki z zagrożonych wnętrz, został śmiertelnie ranny odłamkiem pocisku na Dziedzińcu Wielkim. Jeszcze tego samego dnia pochowano go  w prowizorycznym grobie przy Bramie Grodzkiej. Kilka dni później hołd przy jego mogile oddał prezydent Warszawy Stefan Starzyński. W listopadzie 1939 roku szczątki Kazimierza Brokla przeniesiono na Cmentarz Wojskowy na Powązkach.

Kustosz, który ocalił pamięć o Zamku

Kazimierz Brokl związał swoje życie zawodowe z Zamkiem Królewskim w Warszawie w 1922 roku, podejmując pracę w Dyrekcji Państwowych Zbiorów Sztuki. Doskonale znał historię rezydencji i jej kolekcję, a swoją wiedzę wykorzystał podczas przygotowywania wydanego w 1932 roku przewodnika po Zamku Królewskim w Warszawie. Po mianowaniu w 1936 roku na stanowisko kustosza Brokl pełnił także funkcje reprezentacyjne, oprowadzając po wnętrzach oficjalnych gości prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

W przededniu wybuchu II wojny światowej powierzono mu przygotowanie planu ewakuacji zamkowych zbiorów. Choć sam zginął podczas akcji ratunkowej, rozpoczęte przez niego działania były kontynuowane pod kierunkiem profesora Stanisława Lorentza. Dzięki poświęceniu muzealników, strażaków i mieszkańców Warszawy udało się ocalić setki dzieł sztuki oraz elementów historycznego wystroju wnętrz, które po odbudowie Zamku powróciły na swoje miejsce.

Pamięć, która trwa

Dla upamiętnienia bohaterskiego kustosza 17 września 1984 roku przy Bramie Grodzkiej, w miejscu jego pierwszego pochówku, odsłonięto pamiątkowy obelisk. Od tego czasu coroczne uroczystości stały się ważnym elementem tradycji Zamku Królewskiego w Warszawie i wyrazem pamięci o muzealnikach i opiekunach dziedzictwa kulturowego, którzy w czasie wojny ryzykowali życie, aby ocalić dzieła sztuki.  

Nadanie sali konferencyjnej Zamku imienia Kazimierza Brokla stanowi kolejny znak pamięci o kustoszu, którego odwaga i poświęcenie na zawsze zapisały się w historii Zamku Królewskiego w Warszawie.