Zaćmienie Słońca 2026. Praktyczne informacje i ciekawostki

12 sierpnia czeka nas wyjątkowe widowisko astronomiczne: całkowite zaćmienie Słońca, które w Polsce zobaczymy jako głębokie zaćmienie częściowe. Skąd bierze się to zjawisko, gdzie będzie najlepiej widoczne i jak obserwować je bez narażania wzroku? Wyjaśniają członkowie Astronomicznego Koła Naukowego Politechniki Gdańskiej.

Zaćmienie Słońca to jedno z tych zjawisk, które doskonale pokazuje, jak fascynujący jest Układ Słoneczny i jak precyzyjnie działa jego mechanika. Aby do niego doszło Słońce, Księżyc i Ziemia muszą ustawić się w jednej linii.

– Wtedy to cień Księżyca padający na powierzchnię naszej planety sprawia, że z wybranych miejsc możemy obserwować częściowe lub całkowite przesłonięcie tarczy słonecznej – wyjaśnia Martyna Czudec, doktorantka PG i założycielka Astrofizycznego Koła Naukowego.

O której godzinie spojrzeć w niebo?

Zaćmienie rozpocznie się wieczorem, między godziną 19.10 a 19.18. Dokładna pora zależy jednak od miejsca obserwacji. Maksymalna faza przypadnie tuż przed zachodem Słońca, około godziny 20.00.

– Różnice w czasie trwania zaćmienia wynikają przede wszystkim z położenia obserwatora względem toru, po którym cień i półcień Księżyca przemieszczają się po powierzchni Ziemi – wyjaśnia Miłosz Płoszyński z Astrofizycznego Koła Naukowego PG. – Można wyobrazić sobie ten cień jako przesuwający się po globie obszar, kształtem przypominający elipsę. Poszczególne kraje znajdują się w różnych częściach tego obszaru i są przecinane przez niego pod innym kątem, dlatego w jednych miejscach zjawisko rozpoczyna się wcześniej i trwa dłużej, a w innych krócej.

– Niskie położenie Słońca nad horyzontem sprawi, że tegoroczne zaćmienie może wyglądać wyjątkowo malowniczo – dodaje Filip Krezymon, absolwent PG związany z Astrofizycznym Kołem Naukowym PG. – Warto wybrać miejsce z dobrze widocznym zachodnim horyzontem. W wielu regionach naszego kraju Słońce zajdzie jeszcze przed zakończeniem zjawiska.

Jak przygotować się do obserwacji?

Choć zaćmienie jest niezwykle widowiskowe, jego obserwacja wymaga zachowania podstawowych zasad bezpieczeństwa.

– Pod żadnym pozorem nie należy patrzeć na Słońce gołym okiem ani przez lornetkę, teleskop czy aparat fotograficzny bez odpowiednich filtrów słonecznych. Nawet częściowo zasłonięta tarcza emituje intensywne promieniowanie, które może doprowadzić do nieodwracalnego uszkodzenia wzroku – ostrzega Martyna Czudec.

Młodzi naukowcy z PG podkreślają, że do obserwacji należy używać wyłącznie certyfikowanych okularów z filtrem lub specjalnej folii słonecznej przeznaczonej do obserwacji astronomicznych. Zwykłe okulary przeciwsłoneczne, płyty CD, zadymione szkło czy klisze fotograficzne nie zapewniają odpowiedniej ochrony.

Dlaczego całkowite zaćmienie ominie Polskę?

Sierpniowe zaćmienie Słońca będzie pierwszym od niemal 30 lat całkowitym zaćmieniem widocznym w kontynentalnej Europie.

– Pas całkowitego zaćmienia jest jednak stosunkowo wąski, liczy bowiem zwykle kilkaset kilometrów szerokości. Oznacza to, że tylko osoby znajdujące się w jego obrębie zobaczą moment, w którym Księżyc całkowicie zasłoni Słońce i zapadnie kilkuminutowy półmrok – mówi Jakub Nurkiewicz, przewodniczący Astrofizycznego Koła Naukowego PG.

Polska znajdzie się niestety poza wspomnianym pasem, jednak będziemy mogli podziwiać bardzo głębokie zaćmienie częściowe. W zachodniej części kraju Księżyc przesłoni nawet około 85% tarczy Słońca, natomiast im dalej na wschód, tym stopień zakrycia będzie nieco mniejszy.

Od kilkunastu do kilkudziesięciu sekund mroku

Wspomniany pas całkowitego zaćmienia 12 sierpnia przebiegnie między innymi przez Grenlandię, Islandię oraz północną Hiszpanię. To właśnie tam będzie można w pełni zaobserwować to niesamowite zjawisko. Wielu miłośników astronomii czy pasjonatów fotografii wybiera się do tych miejsc. Warto wspomnieć, że moment całkowitego zaćmienia będzie trwał stosunkowo krótko.

Na czas trwania zjawiska wpływa geometria konkretnego zaćmienia: prędkość orbitalna Księżyca, ruch obrotowy Ziemi, kierunek, pod jakim cień przechodzi przez dane miejsce, a także odległość Ziemi od Słońca czy Księżyca od Ziemi. Przykładowo, gdy tarcza Księżyca jest pozornie zbyt mała, aby całkowicie zasłonić Słońce, dochodzi do zaćmienia obrączkowego i wokół Księżyca widoczny pozostaje jasny pierścień.

– Istotna jest również pora dnia. Dobrym przykładem jest tegoroczne zaćmienie, które odbędzie się wieczorem i Księżyc „nie zdąży” wyjść z tarczy Słońca, ponieważ Słońce w tym czasie zajdzie już za horyzontem – wyjaśnia Miłosz Płoszyński. – Mimo całkowitego zaćmienia Słońca będziemy mieć do czynienia ze stosunkowo krótkim oknem obserwacyjnym.

Chcąc jak najdłużej podziwiać całkowite zaćmienie Słońca, należałoby udać się na Islandię, do miejscowości Látrabjarg. Tam moment całkowitego zakrycia Słońca trwać będzie 2 minuty i 13 sekund. W popularnych Hiszpańskich miastach, takich jak Valencia, Bilbao, Ibiza, Palma de Mallorca, Valladolid czy Santander całkowite zaćmienie potrwa od około 30 do 100 sekund.

Świat zmieni się na czas zaćmienia

Poza bezpieczną obserwacją samego Słońca, ciekawie będzie zwrócić uwagę na to, co dzieje się dookoła nas, na Ziemi. W Polsce ilość światła docierającego do powierzchni Ziemi wyraźnie się zmniejszy. Księżyc przesłoni ok. 85% tarczy Słońca. Nie oznacza to jednak, że zrobi się o 85% ciemniej. Różne fragmenty tarczy Słońca nie świecą jednakowo, a nasze oczy stale dostosowują się do zmieniającego się oświetlenia. Podczas zjawiska będziemy mogli zauważyć kontrastowe i nietypowo ostre cienie.

– Szczególnie ciekawy efekt pojawi się pod drzewami: niewielkie szczeliny między liśćmi działają jak kamery otworkowe i rzutują na ziemię liczne obrazy Słońca. W czasie zaćmienia przyjmą one kształt sierpów – mówi Miłosz Płoszyński.

W regionach znajdujących się w pasie całkowitości sytuacja będzie znacznie bardziej spektakularna.

– Kiedy Księżyc całkowicie zasłoni fotosferę, bezpośrednie światło słoneczne na krótko zniknie i zrobi się ciemno, jak podczas głębokiego zmierzchu. Nie zapadnie jednak całkowita noc. Przy horyzoncie nadal może być widoczna jasna poświata pochodząca z obszarów znajdujących się poza cieniem Księżyca – dodaje Płoszyński.

– Podczas głębokiego zaćmienia zmienia się także sposób działania naszych oczu – podkreśla Martyna Czudec. –  W słabym świetle wzrok staje się bardziej czuły na barwy niebieskozielone, natomiast czerwienie wydają się ciemniejsze. Jest to efekt Purkiniego. Z tego powodu krajobraz może wyglądać na mniej nasycony, chłodniejszy, szaroniebieski lub wręcz sino-metaliczny. Nie oznacza to jednak, że sama korona staje się niebieska, zwykle jest opisywana jako biała lub srebrzysta.

Kiedy w Polsce zaobserwujemy całkowite zaćmienie Słońca?

Sierpniowe zaćmienie słońca będzie wyjątkowe z wielu względów. Warto więc poświęcić na nie swój czas. Kolejna okazja będzie bowiem nie aż tak spektakularna.

W przyszłym roku ponownie będziemy mogli zaobserwować w Polsce częściowe zaćmienie Słońca. 2 sierpnia 2027 roku Księżyc przysłoni jednak jedynie 40% tarczy naszej dziennej gwiazdy.

– Na najbliższe całkowite zaćmienie Słońca widoczne w obecnych granicach Polski przyjdzie nam poczekać znacznie dłużej. Nastąpi ono dopiero za 109 lat, a dokładnie 7 października 2135 roku. Pas całkowitego zaćmienia obejmie wtedy m.in. Dolny Śląsk i Małopolskę – wyjaśnia Jakub Nurkiewicz. – Upłynie wówczas przeszło 180 lat od ostatniego takiego wydarzenia w naszym kraju.

W jaki sposób astrofizycy są w stanie podać tak dokładne dane?

– Wyliczenia z dokładnością co do ułamków sekundy pochodzą z superprecyzyjnych, matematycznych modeli ruchów ciał niebieskich. Biorą one pod uwagę nie tylko zależności grawitacyjne między Słońcem, Ziemią a Księżycem, ale również oddziaływania innych planet, zmienną rotację Ziemi czy topografię Księżyca – tłumaczy Nurkiewicz.

Z ich pomocą naukowcy są w stanie wskazać również dawne zaćmienia. Jak zaznacza Jakub Nurkiewicz: wyliczenia te są tak precyzyjne, że z ich pomocą udało się ustalić dokładną datę bitwy nad rzeką Halys (28 maja 585 r. p.n.e.), podczas której – według podań Herodota – miało miejsce właśnie zaćmienie słońca.