Gotyk w Karpatach

Blisko sto dzieł sztuki z dziesięciu krajów, nowe odkrycia badawcze i unikatowe obiekty rzadko lub nigdy wcześniej niepokazywane publicznie – wystawa „Gotyk w Karpatach”, prezentowana od 10 kwietnia do 9 sierpnia 2026 roku w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie, ukazuje Karpaty jako przestrzeń intensywnej wymiany artystycznej i wspólnoty kulturowej późnego średniowiecza.

Wystawa „Gotyk w Karpatach”, pokazująca złożony fenomen sztuki późnego średniowiecza w regionie karpackim, to wyjątkowe wydarzenie w historii Muzeum Narodowego w  Krakowie. Jest nie tylko jedną z nielicznych wystaw poświęconych sztuce średniowiecza, jakie zorganizowano w ostatnich dekadach w polskich muzeach, ale także pionierskim projektem badawczym, pozwalającym docenić zjawiska artystyczne, które do tej pory nie były szeroko znane i opisywane - mówi prof. dr hab. Andrzej Szczerski, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie.

Kurator wystawy dr Wojciech Marcinkowski zaproponował odejście od interpretowania zjawisk artystycznych w granicach współczesnych państw narodowych. Wskazuje, że tego rodzaju ramy – ukształtowane dopiero w XX wieku – nie oddają rzeczywistego kontekstu funkcjonowania sztuki dawnej. Zamiast tego proponuje perspektywę euroregionalną, w której kluczową rolę odgrywają naturalne uwarunkowania topograficzne. Karpaty (podobnie jak wszystkie inne góry) nie dzieliły, tylko łączyły. Jak mówi: Pokazujemy Karpaty jako obszar artystyczny o utrzymanej ciągłości rozwoju, gdzie jedne dzieła sztuki dawały początek kolejnym. Poprzez odpowiednie zestawienie eksponatów próbujemy wykazać wewnętrzną spójność tego obszaru. Po obu stronach gór działały te same warsztaty, dzieła sztuki przesyłane były z jednej strony masywu górskiego na drugą, w obu kierunkach przenikały też nowe tendencje artystyczne (ujęcia formy, schematy ikonograficzne, konteksty funkcjonalne). Składa się to na perspektywę, którą chciałoby się określić za Zbigniewem Herbertem jako poszukiwanie „znaków utraconej wspólnoty”.

Prezentowane dzieła pochodzą z krajów regionu karpackiego – Polski, Czech, Austrii, Słowacji, Węgier i Rumunii, a także z Francji, Belgii, Szwajcarii i Niemiec. Wystawa powstała we współpracy z muzeami i instytucjami kościelnymi z dziesięciu państw. Szczególnym akcentem jest obecność Madonny z Użhorodu wypożyczonej z paryskiego Luwru.

Ekspozycja w Gmachu Głównym MNK stanowi zwieńczenie wieloletniego projektu badawczego. Zaprezentowano zarówno nowe odkrycia, będące efektem badań terenowych i prac konserwatorskich, jak i dzieła znane wcześniej, które poddano ponownej analizie atrybucyjnej. Wśród najcenniejszych eksponatów znajdujących się na wystawie zobaczymy m.in. popiersie będące jedynym zachowanym fragmentem Krucyfiksu Ostrzyhomskiego, rzeźbę św. Jana Chrzciciela z Roadeș, autorstwa Wita Stwosza młodszego, a także Chrystusa Frasobliwego Mistrza Pawła z Lewoczy z konkatedry preszowskiej. Z kolei z kościoła Franciszkanów w Wiedniu na wystawę pozyskano słynny Krucyfiks Siedmiogrodzki, który, sprowadzony w dobie baroku z Sybina do stolicy cesarstwa, stał się tam najważniejszym przedmiotem kultu. Zobaczymy obrazy tablicowe, rzeźby w drewnie i w kamieniu. Dopełnienie stanowi dokumentacja fotograficzna obiektów nieprzenośnych – malowideł ściennych, rzeźb architektonicznych, a także tych obiektów, których stan techniczny nie pozwolił na przewiezienie do Krakowa.

Istotnym aspektem wystawy jest refleksja nad charakterem sztuki gotyku jako pierwszego prawdziwie powszechnego stylu w dziejach sztuki europejskiej. Sztuka gotycka nie jest już towarem luksusowym, wytwarzanym na potrzeby elit w skryptorium klasztornym lub w dworskim atelier. Widać tu przemianę funkcji dzieła sztuki wpisanego teraz w rytm życia społeczności.

„Gotyk w Karpatach” koncentruje się na sztuce sakralnej, traktując ją jako źródło wiedzy o człowieku – jego wierzeniach, praktykach i potrzebach. Prezentowane obiekty dokumentują relacje między sferą duchową a jej wymiarem społecznym, ukazując zarówno indywidualne akty pobożności, jak i wspólnotowy charakter religii. Obok sztuki sakralnej pokazujemy także dzieła odnoszące się do upamiętniania wydarzeń historycznych, konkurujących z sobą władców czy codziennego życia ludzkich wspólnot. Muzeum Narodowe w Krakowie, znajdujące się w  jednym z centrów regionu, jest miejscem szczególnie predestynowanym do prezentacji najważniejszych osiągnięć artystycznych tej części Europy, podkreślając tym samym złożoność dziedzictwa, do którego odwołuje się w swojej współczesnej działalności - mówi prof. dr hab. Andrzej Szczerski, dyrektor Muzeum Narodowego w Krakowie.

Wystawa Gotyk w Karpatach to zaproszenie do spojrzenia na historię sztuki poza ramami współczesnych podziałów – jako na przestrzeń dialogu, przepływu idei i wspólnego dziedzictwa.

Materiał prasowy powstał w oparciu o teksty źródłowe dra Wojciecha Marcinkowskiego.

INFORMACJE DLA ZWIEDZAJĄCYCH

WYSTAWA „Gotyk w Karpatach”

Miejsce: MNK Gmach Główny

Czas trwania: 10.04.2026 – 09.08.2026

Godziny trwania:

poniedziałek: nieczynne

wtorek-niedziela: 10.00–18.00

Kurator wystawy: dr Wojciech Marcinkowski

Koordynacja: Katarzyna Pawłowska

Współpraca koordynacyjna: dr Štefan Valášek

Projekt aranżacji wystawy: nowy motyw – dr Adam Orlewicz, Agata Rościszewska, Danjel Stelmach 

Organizator Muzeum: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Mecenas MNK: PGE Polska Grupa Energetyczna S.A.

Partnerzy Strategiczni MNK: PZU, Totalizator Sportowy Sp. z o.o.

Partner MNK: Cechini Dystrybucja Sp. z o.o.

Sponsor wystawy: Zespół Elektrowni Wodnych Niedzica S.A.

Partnerzy wystawy: ZUE S.A., Canpack S.A.

Partner promocyjny: AMS S.A.

Partner wernisażu: Lajkonik. House of Bakery Sp. z o.o.

Partnerzy medialni: Onet, Polskie Radio, TVP 3 Kraków, Radio Kraków, Radio Kraków Kultura, Histmag.org, Herito, Dziennik Polski, Gość Niedzielny, Travel Magazine